Big Four đưa trợ lý AI vào kiểm toán: ai chịu trách nhiệm

Hai năm trước, AI trong các hãng kiểm toán chủ yếu là một khung chat để hỏi đáp và soạn nháp. Từ năm 2025, cả bốn hãng lớn đều công bố một bước khác hẳn: trợ lý AI tự vận hành, thường gọi là tác tử AI. Loại trợ lý này được giao cả một đầu việc gồm nhiều bước, tự lấy dữ liệu, tự làm, tự chuyển kết quả cho bước sau, rồi trình người duyệt.

Bài này tổng hợp những gì các hãng tự công bố về việc máy đã làm được những thủ tục nào, và vì sao dù máy làm nhiều tới đâu thì chữ ký trên báo cáo vẫn là của người.

Máy đã làm những thủ tục nào

Dòng đầu tiên đáng đọc kỹ nhất với người làm kiểm toán ở Việt Nam. Đối chiếu chứng từ chi phí và tìm nợ phải trả chưa ghi nhận là hai thủ tục có mặt trong hầu hết hồ sơ kiểm toán báo cáo tài chính, và cũng là hai thủ tục ngốn nhiều giờ công nhất của trợ lý kiểm toán năm đầu.

Khác biệt thật nằm ở phạm vi soát

Khi làm bằng tay, kiểm toán viên chọn mẫu: vài chục chứng từ trong hàng nghìn, rồi suy ra cho cả tổng thể. Chọn mẫu là cách làm hợp lý khi sức người có hạn. Trợ lý AI thay đổi phép tính đó, vì soát toàn bộ không còn đắt hơn soát một mẫu bao nhiêu.

Hệ quả không dừng ở tốc độ. Khi các hãng lớn quen soát toàn bộ, câu hỏi dành cho những người còn chọn mẫu sẽ khác đi. Trước đây câu hỏi là "mẫu có đủ không". Sắp tới câu hỏi có thể là "vì sao không soát hết khi đã có công cụ làm được".

Vì sao chữ ký vẫn là của người

Trong mọi thông cáo, các hãng đều nhấn mạnh chuyện con người giám sát. Lý do nằm ở trách nhiệm pháp lý: ý kiến kiểm toán do kiểm toán viên và công ty kiểm toán ký, và chuẩn mực kiểm toán đặt trách nhiệm đánh giá bằng chứng lên người ký.

Các cơ quan quản lý nghề còn đang siết theo hướng này. Ở Mỹ, Uỷ ban Giám sát Kế toán các Công ty Đại chúng đã sửa chuẩn mực về bằng chứng kiểm toán, áp dụng cho năm tài chính bắt đầu từ 15/12/2025: kiểm toán viên dùng công cụ để phân tích dữ liệu điện tử phải đánh giá độ tin cậy của thông tin mà công cụ đó xử lý. Nói gọn, dùng máy thì phải chịu trách nhiệm về cả máy.

Công ty kiểm toán nhỏ nên chuẩn bị gì

1. Bắt đầu từ hai thủ tục mà KPMG đã tự động hoá: đối chiếu chứng từ chi phí và tìm nợ chưa ghi nhận. Đây là chỗ thử nghiệm có lợi nhất, vì tốn giờ công và dễ đo kết quả.
2. Soát toàn bộ ở những phép thử đơn giản: chứng từ trùng số, trùng số tiền, chi phí ghi nhận sau ngày khoá sổ, hoá đơn đầu vào của nhà cung cấp mới. Bảng tính và AI làm được việc này trên cả năm dữ liệu.
3. Ghi lại cách đã kiểm máy trong hồ sơ kiểm toán: công cụ nào, dữ liệu nguồn từ đâu, đã đối chiếu độ đầy đủ của dữ liệu thế nào. Đây là phần mà chuẩn mực đang yêu cầu ngày càng rõ.
4. Giữ người có kinh nghiệm ở khâu đánh giá: máy đưa ra danh sách bất thường, người quyết định bất thường nào là sai phạm.

Kết lại

Những gì các hãng lớn công bố cho thấy trợ lý AI đã vượt qua giai đoạn thử nghiệm và đang làm những thủ tục kiểm toán thật. Phần việc thay đổi nhiều nhất là phần tốn giờ công nhất: đối chiếu, tìm kiếm, soát chứng từ. Phần không đổi là trách nhiệm của người ký.

Với người làm kiểm toán, điều đó có nghĩa là giá trị nghề dịch dần từ làm thủ tục sang thiết kế thủ tục và đánh giá kết quả. Người biết máy nên soát cái gì, và biết đọc kết quả máy soát ra, sẽ là người được cần nhất.

Câu hỏi thường gặp