Chuẩn mực kiểm toán hiện hành phần lớn được viết cho một thế giới mà kiểm toán viên chọn mẫu, đọc chứng từ giấy và tự tay tính lại. Khi phần mềm soát được toàn bộ dữ liệu trong vài phút, và trợ lý AI tự làm được cả một thủ tục kiểm tra chi tiết, nhiều câu hỏi mà chuẩn mực cũ không trả lời được bắt đầu hiện ra.
Hai cơ quan đặt chuẩn mực quan trọng nhất thế giới đều đang sửa. Mỹ đã sửa xong và áp dụng. Quốc tế vừa công bố dự thảo. Bài này tóm lại hai bên sửa những gì, và kiểm toán viên Việt Nam nên chuẩn bị từ bây giờ ra sao.
Mỹ: dùng công cụ thì phải chịu trách nhiệm về dữ liệu của công cụ
Uỷ ban Giám sát Kế toán các Công ty Đại chúng Hoa Kỳ sửa hai chuẩn mực: AS 1105 về bằng chứng kiểm toán và AS 2301 về cách kiểm toán viên xử lý rủi ro sai sót trọng yếu. Uỷ ban Chứng khoán Hoa Kỳ phê duyệt năm 2024. Phần sửa áp dụng cho kiểm toán báo cáo tài chính của năm tài chính bắt đầu từ ngày 15/12/2025, tức với doanh nghiệp có năm tài chính trùng năm dương lịch là từ năm 2026.
Mục tiêu được nêu rất thẳng: giảm khả năng kiểm toán viên dùng công nghệ để phân tích dữ liệu rồi ký báo cáo mà chưa có đủ bằng chứng thích hợp. Hai yêu cầu chính:
- Kiểm toán viên phải đánh giá mức độ phù hợp và độ tin cậy của thông tin do công cụ công nghệ lấy về hoặc xử lý.
- Khi kiểm tra kiểm soát đối với thông tin điện tử, phải kiểm tra cả các kiểm soát chung về công nghệ thông tin liên quan tới thông tin đó, nếu có.
Tháng 10/2025, bộ phận chuyên môn của Uỷ ban ra thêm hướng dẫn về cách đánh giá độ tin cậy của thông tin điện tử lấy từ bên ngoài, như dữ liệu ngân hàng hay dữ liệu từ bên thứ ba, kèm ví dụ minh hoạ.
Tóm lại một câu: công cụ giỏi tới đâu cũng không thay được việc hỏi dữ liệu đưa vào công cụ có đáng tin không.
Quốc tế: sửa ba chuẩn mực nền móng
Hội đồng Chuẩn mực Kiểm toán và Dịch vụ Đảm bảo Quốc tế công bố quan điểm về công nghệ từ tháng 10/2024, rồi lập danh mục những chỗ chuẩn mực hiện hành chưa theo kịp. Tháng 6/2026, Hội đồng thông qua dự thảo sửa cùng lúc ba chuẩn mực, công bố lấy ý kiến vào tháng 8/2026:
| Chuẩn mực | Nội dung |
|---|---|
| ISA 330 | Biện pháp xử lý của kiểm toán viên đối với rủi ro đã đánh giá |
| ISA 500 | Bằng chứng kiểm toán |
| ISA 520 | Thủ tục phân tích |
Một mục tiêu của dự án là tạo điều kiện, và ở chỗ thích hợp thì khuyến khích, kiểm toán viên dùng công nghệ khi thu thập bằng chứng và đánh giá bằng chứng đã đủ và thích hợp chưa. Hạn góp ý là 15/12/2026.
Trong danh mục các vấn đề về công nghệ, Hội đồng tự đặt câu hỏi: giả định trong chuẩn mực rằng chuyên gia phải là con người, hoặc ít nhất có con người tham gia, liệu còn đúng không, khi AI và tự động hoá được thiết kế để giảm hoặc bỏ hẳn phần việc của người. Câu hỏi này chưa có lời đáp, nhưng việc nó được đặt ra trong một văn bản chính thức cho thấy nghề đang nghĩ xa tới đâu.
Việt Nam đứng ở đâu
Hệ thống chuẩn mực kiểm toán Việt Nam được xây dựng trên nền chuẩn mực kiểm toán quốc tế. Vì vậy những gì đang thay đổi ở ISA 330, 500 và 520 nhiều khả năng là hướng chuẩn mực Việt Nam sẽ đi theo trong các lần cập nhật sau, dù chậm hơn vài năm.
Chờ tới khi chuẩn mực Việt Nam đổi mới làm là để lỡ thời gian chuẩn bị. Phần lớn những gì chuẩn mực mới yêu cầu thật ra là cách làm tốt mà một công ty kiểm toán cẩn thận nên làm ngay từ bây giờ khi bắt đầu dùng AI.
Năm việc nên làm ngay khi dùng AI trong kiểm toán
- Kiểm dữ liệu nguồn trước khi kiểm bằng máy. Đối chiếu tổng số dòng, tổng số tiền của dữ liệu kết xuất với sổ cái và báo cáo tài chính. Dữ liệu thiếu thì máy soát kỹ tới đâu cũng thiếu.
- Hiểu kiểm soát công nghệ thông tin của khách hàng: ai được sửa dữ liệu trong phần mềm kế toán, có lưu vết sửa không, dữ liệu đã khoá sổ có mở lại được không.
- Với dữ liệu lấy từ bên ngoài, như sao kê ngân hàng hay dữ liệu hoá đơn điện tử, ghi rõ lấy từ đâu và bằng cách nào. Sao kê do khách hàng gửi qua thư điện tử khác với sao kê tải trực tiếp từ ngân hàng.
- Ghi hồ sơ về công cụ: đã dùng công cụ nào, máy làm những bước nào, quy tắc lọc là gì, người nào đánh giá kết quả.
- Người có kinh nghiệm đánh giá kết quả của máy. Danh sách bất thường máy đưa ra là điểm bắt đầu của phán đoán nghề nghiệp, không thể thay cho phán đoán đó.
Kết lại
Cả hai hướng sửa chuẩn mực đi về cùng một chỗ: khuyến khích dùng công nghệ, nhưng buộc kiểm toán viên chịu trách nhiệm về những gì công nghệ làm. Người ký báo cáo phải trả lời được dữ liệu có đáng tin không, máy đã làm gì, và vì sao kết quả máy đưa ra là đủ để kết luận.
Đọc theo hướng tích cực, đây là tin tốt cho người làm nghề. Chuẩn mực đang viết lại vai trò kiểm toán viên theo hướng mà máy không làm thay được: đánh giá độ tin cậy, phán đoán và chịu trách nhiệm.
Dùng AI đúng chuẩn mực
Khoá Kiểm toán nội bộ thời AI của Mèo Cam dạy theo hai bộ chuẩn mực, trong đó có Chuẩn mực toàn cầu 2024 của Viện Kiểm toán nội bộ, có bài giấy làm việc theo chuẩn. Level Nâng cao có bài kiểm thử đầu ra AI: đo đúng sai, bịa, thiên lệch. Bài giới thiệu miễn phí.
Câu hỏi thường gặp
Uỷ ban Giám sát Kế toán các Công ty Đại chúng Hoa Kỳ sửa hai chuẩn mực AS 1105 về bằng chứng kiểm toán và AS 2301 về cách kiểm toán viên xử lý rủi ro sai sót trọng yếu, làm rõ trách nhiệm khi dùng công nghệ để phân tích dữ liệu điện tử. Phần sửa áp dụng cho kiểm toán báo cáo tài chính của năm tài chính bắt đầu từ ngày 15/12/2025.
Đánh giá mức độ phù hợp và độ tin cậy của thông tin do công cụ công nghệ lấy về hoặc xử lý, và khi kiểm tra kiểm soát đối với thông tin điện tử thì phải kiểm tra cả các kiểm soát chung về công nghệ thông tin liên quan, nếu có.
Tháng 6/2026, Hội đồng Chuẩn mực Kiểm toán và Dịch vụ Đảm bảo Quốc tế thông qua dự thảo sửa ISA 330, ISA 500 và ISA 520, công bố lấy ý kiến vào tháng 8/2026, hạn góp ý đến 15/12/2026. Một mục tiêu của dự án là khuyến khích và tạo điều kiện cho kiểm toán viên dùng công nghệ khi thu thập và đánh giá bằng chứng.
Có, nhưng chậm hơn. Hệ thống chuẩn mực kiểm toán Việt Nam được xây trên nền chuẩn mực kiểm toán quốc tế, nên các thay đổi ở ISA 500, 330, 520 là hướng mà chuẩn mực Việt Nam nhiều khả năng sẽ đi theo trong những lần cập nhật sau.
Công cụ đã dùng, dữ liệu nguồn lấy từ đâu, đã kiểm tính đầy đủ và chính xác của dữ liệu thế nào, máy đã làm những bước nào, và người nào đã đánh giá kết quả máy đưa ra. Đây đúng là những điểm các chuẩn mực mới đang yêu cầu rõ hơn.