Khi nói về AI trong nghề kế toán, người ta thường nghĩ tới phía doanh nghiệp: AI giúp nhập liệu, phân loại, lập báo cáo. Nhưng phía bên kia bàn cũng đang dùng AI, và dùng ở quy mô lớn hơn nhiều. Cơ quan thuế các nước đang chuyển từ chọn hồ sơ kiểm tra theo kinh nghiệm sang chọn theo điểm rủi ro do máy chấm.
Bài này đi qua hai ví dụ rõ nhất ở Anh và Mỹ, những gì Luật Quản lý thuế mới của Việt Nam đã ghi, và điều đó có nghĩa gì với người lập tờ khai.
Anh: AI rà hàng triệu tờ khai
Tháng 5/2026, cơ quan thuế và hải quan Anh ký hợp đồng khoảng 175 triệu bảng với Quantexa, một công ty phân tích dữ liệu tài chính ở London. Hệ thống sẽ:
- rà hàng triệu tờ khai và đối chiếu chéo với dữ liệu tài chính khác;
- lần ra công ty vỏ bọc và truy cấu trúc sở hữu ẩn phía sau;
- phát hiện mẫu chi tiêu bất thường, có thể là dấu hiệu trốn thuế hoặc chỉ là khai sai.
Điểm đáng chú ý là hệ thống được thiết kế để bắt cả hai loại: gian lận có chủ ý và sai sót vô tình. Với máy, một tờ khai lệch dữ liệu là lệch, bất kể người khai có ý gì.
Mỹ: AI chọn đối tượng kiểm tra
Ngày 08/09/2023, cơ quan thuế Mỹ công bố dùng công nghệ học máy, do các chuyên gia dữ liệu và chuyên gia thuế cùng phát triển, để chọn 75 công ty hợp danh lớn nhất nước, mỗi công ty có tài sản từ 10 tỷ USD, đưa vào kiểm tra. Danh sách gồm quỹ đầu cơ, quỹ đầu tư bất động sản, công ty luật lớn và nhiều ngành khác. AI còn được dùng để xác định vấn đề nào cần kiểm tra trong từng hồ sơ.
Thay đổi ở đây nằm ở cách chọn. Trước đây câu hỏi là "cán bộ kiểm tra nghĩ hồ sơ nào đáng xem". Giờ câu hỏi là "hồ sơ nào có điểm rủi ro cao nhất".
Việt Nam: luật đã đặt nền
Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15, hiệu lực từ 01/7/2026, ghi rõ hướng đi này ở ba chỗ:
| Điều khoản | Nội dung |
|---|---|
| Điều 5 | Xếp quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ vào nội dung quản lý thuế của cơ quan thuế |
| Điểm c khoản 4 Điều 6 | Đặt nguyên tắc quản lý rủi ro dựa trên mức độ rủi ro, để dùng nguồn lực hiệu quả |
| Khoản 4 Điều 18 | Cơ quan thuế triển khai hoàn thuế tự động trên cơ sở dữ liệu, tiêu chí quản lý rủi ro và quy trình xử lý tự động, theo từng giai đoạn |
Luật không nhắc chữ "trí tuệ nhân tạo". Nhưng nguyên tắc quản lý dựa trên mức độ rủi ro, cộng với việc xử lý tự động trên dữ liệu, là đúng cái nền mà các nước đang dựng AI lên trên.
Việt Nam còn có một nguồn dữ liệu mà nhiều nước mơ ước: hoá đơn điện tử có mã của cơ quan thuế. Mỗi hoá đơn đầu ra của doanh nghiệp này là hoá đơn đầu vào của doanh nghiệp khác, và cơ quan thuế thấy được cả hai đầu.
Hồ sơ thế nào dễ bị chú ý
Không cơ quan thuế nào công bố chi tiết công thức chấm điểm rủi ro. Nhưng các hệ thống phân tích rủi ro nói chung đều nhạy với cùng một nhóm tín hiệu: chỗ lệch giữa số liệu doanh nghiệp khai và dữ liệu độc lập. Với doanh nghiệp Việt Nam, những chỗ lệch thường gặp là:
| Tín hiệu | Vì sao máy dễ thấy |
|---|---|
| Doanh thu trên tờ khai lệch với tổng hoá đơn điện tử đầu ra | Hai con số đều nằm trong hệ thống của cơ quan thuế, đối chiếu tự động được |
| Hoá đơn đầu vào từ doanh nghiệp đã bỏ địa chỉ kinh doanh | Trạng thái mã số thuế của người bán có sẵn trong dữ liệu. Cách giải trình khi hàng mua là có thật, xem bài trên ketoanthue.net |
| Chi phí tăng đột biến so với các năm trước, trong khi doanh thu không đổi | Máy so với chính lịch sử khai của doanh nghiệp |
| Tỉ suất lợi nhuận thấp bất thường so với doanh nghiệp cùng ngành, cùng quy mô | Máy so với cả nhóm doanh nghiệp tương đương |
| Chi lương lớn nhưng số người đóng bảo hiểm xã hội ít | Dữ liệu bảo hiểm và dữ liệu thuế đối chiếu chéo được |
Điểm rủi ro cao chỉ có nghĩa hồ sơ được đưa vào danh sách xem xét. Nhiều chỗ lệch có lý do hoàn toàn hợp pháp: doanh thu ghi nhận khác kỳ với hoá đơn, chi phí tăng vì mở rộng sản xuất, lợi nhuận thấp vì đang đầu tư. Vấn đề chỉ nảy sinh khi doanh nghiệp không giải thích được, hoặc không có hồ sơ để chứng minh lời giải thích.
Người lập tờ khai nên làm gì
- Tự đối chiếu trước khi nộp, bằng chính những nguồn mà cơ quan thuế có: hoá đơn điện tử đầu vào và đầu ra, sao kê ngân hàng, dữ liệu lương và bảo hiểm. Nếu mình thấy lệch thì máy cũng thấy.
- Ghi lại lý do cho mọi chỗ lệch ngay khi phát hiện, kèm chứng từ. Giải thích lúc còn nhớ và còn đủ hồ sơ dễ hơn nhiều so với giải thích hai năm sau khi có thông báo.
- Kiểm tra trạng thái người bán trước khi thanh toán những hoá đơn lớn từ nhà cung cấp mới.
- So chỉ tiêu của mình với ngành: tỉ suất lợi nhuận, tỉ lệ chi phí trên doanh thu. Nếu khác nhiều, chuẩn bị sẵn lời giải thích.
- Dùng AI để tự rà. Cùng một kiểu phân tích mà cơ quan thuế dùng, doanh nghiệp cũng làm được trên dữ liệu của mình, với bảng tính và công cụ AI.
Kết lại
Khi cơ quan thuế chọn hồ sơ bằng dữ liệu, cách phòng thủ tốt nhất cũng là dữ liệu: số liệu khớp với nguồn độc lập, và chỗ nào không khớp thì có lời giải thích kèm chứng từ. Người làm kế toán đi trước một bước là người tự nhìn hồ sơ của mình bằng con mắt của máy chấm điểm rủi ro, trước khi cơ quan thuế làm việc đó.
Tự rà hồ sơ bằng AI
Khoá AI Thực Chiến Cho Kế Toán của Mèo Cam có Level 2 thực chiến: đối chiếu sổ phụ ngân hàng với sổ kế toán, đối chiếu công nợ, đối chiếu tồn kho, và bài tốt nghiệp là bộ hồ sơ chuẩn bị quyết toán thuế hoàn chỉnh. Không cần biết lập trình. Level 0 miễn phí, có chứng nhận.
Câu hỏi thường gặp
Tháng 5/2026, cơ quan thuế và hải quan Anh ký hợp đồng khoảng 175 triệu bảng với công ty Quantexa để dùng AI rà hàng triệu tờ khai, đối chiếu dữ liệu tài chính, lần ra các công ty vỏ bọc, truy cấu trúc sở hữu ẩn và phát hiện những mẫu chi tiêu bất thường có thể là trốn thuế hoặc khai sai.
Ngày 08/09/2023, cơ quan thuế Mỹ công bố dùng công nghệ học máy để chọn 75 công ty hợp danh lớn nhất nước, mỗi công ty có tài sản từ 10 tỷ USD, đưa vào kiểm tra, và để xác định vấn đề cần kiểm tra trong các lĩnh vực thuế hợp danh, thuế thu nhập, kế toán và thuế quốc tế.
Có. Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15, hiệu lực từ 01/7/2026, xếp quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ vào nội dung quản lý thuế tại Điều 5, đặt nguyên tắc quản lý rủi ro dựa trên mức độ rủi ro tại điểm c khoản 4 Điều 6, và giao cơ quan thuế triển khai hoàn thuế tự động trên cơ sở dữ liệu và tiêu chí quản lý rủi ro tại khoản 4 Điều 18.
Những hồ sơ có số liệu lệch với nguồn dữ liệu độc lập, như doanh thu trên tờ khai lệch với hoá đơn điện tử đầu ra, chi phí tăng đột biến so với các năm trước, tỉ suất lợi nhuận thấp bất thường so với doanh nghiệp cùng ngành, hoặc giao dịch với doanh nghiệp đã bỏ địa chỉ kinh doanh.
Tự đối chiếu số liệu của mình với chính những nguồn dữ liệu mà cơ quan thuế có, trước khi nộp tờ khai: hoá đơn điện tử đầu vào và đầu ra, sao kê ngân hàng, dữ liệu lương và bảo hiểm. Chỗ nào lệch thì giải thích được và có hồ sơ chứng minh.