Deloitte phải trả lại tiền vì báo cáo có trích dẫn do AI bịa

Tháng 7 năm 2025, Bộ Việc làm và Quan hệ Lao động Úc nhận bản báo cáo rà soát hệ thống xử phạt người nhận trợ cấp, do Deloitte thực hiện với giá khoảng 439.000 đô la Úc. Vài tuần sau, một nhà nghiên cứu luật của Đại học Sydney đọc kỹ phần tài liệu tham khảo và thấy những cuốn sách chưa từng được viết ra.

Deloitte phải sửa báo cáo, thừa nhận có dùng AI, và hoàn lại một phần tiền. Vụ việc nghe như chuyện của hãng tư vấn lớn, nhưng kiểu lỗi đó có thể xảy ra ở bất kỳ ai đang dùng AI để soạn công văn, thuyết minh hay báo cáo giải trình. Bài này đi qua chuyện gì đã xảy ra, ba kiểu AI bịa trích dẫn, và cách soát trước khi ký.

Chuyện gì đã xảy ra

Báo cáo rà soát khung tuân thủ, một hệ thống tự động xử phạt người nhận trợ cấp khi họ bỏ lỡ nghĩa vụ như buổi hẹn tìm việc. Người phát hiện lỗi là Chris Rudge, nhà nghiên cứu luật phúc lợi và y tế của Đại học Sydney. Ông thấy ba loại vấn đề:

• Báo cáo dẫn những công trình nghiên cứu không tồn tại, gán cho những học giả có thật, trong đó có giáo sư luật Lisa Burton Crawford của Đại học Sydney và một nhà nghiên cứu của Đại học Lund, Thuỵ Điển.
• Một cuốn sách được gán cho giáo sư Crawford thuộc một lĩnh vực nằm ngoài chuyên môn của bà. Chính chi tiết lạc chỗ này khiến người đọc sinh nghi.
• Nặng nhất: báo cáo trích một đoạn văn không có thật trong bản án vụ Amato với Chính phủ Liên bang, một vụ án lớn về đòi nợ trợ cấp, và gán cho các đoạn 25 và 26 của phán quyết.

Ngày 26/9/2025, bản sửa lại được đăng. Ở phần phương pháp, Deloitte ghi thêm rằng nhóm thực hiện đã dùng một chuỗi công cụ dựa trên mô hình Azure OpenAI GPT-4o, do chính bộ đặt hàng cấp bản quyền và chạy trên hạ tầng của bộ, để lấp các chỗ trống trong phần đối chiếu và tài liệu. Hãng đồng ý hoàn khoản thanh toán cuối của hợp đồng, được báo chí Úc đưa tin là khoảng 98.000 đô la Úc.

Deloitte khẳng định những chỗ sửa không làm thay đổi nội dung, kết luận và kiến nghị của báo cáo. Một thượng nghị sĩ Úc thì nói thẳng rằng hãng đã dùng AI rất sai cách: trích sai lời thẩm phán và dẫn những tài liệu không tồn tại.

Ba kiểu AI bịa trích dẫn

Mô hình ngôn ngữ viết theo xác suất. Nó sinh ra câu chữ nghe hợp lý nhất, chứ nó không tra cứu rồi chép lại. Vì vậy một tên sách, một số hiệu văn bản hay một câu trích có thể trôi chảy tới mức người đọc không nghĩ tới chuyện kiểm tra. Nhìn lại hai vụ trên, có ba kiểu lỗi, xếp theo mức khó phát hiện tăng dần:

Kiểu thứ ba nguy hiểm nhất, vì nó qua được bước kiểm tra lười. Tra tên văn bản thấy có thật là nhiều người dừng lại. Trong khi cái sai nằm ở chỗ văn bản đó không nói điều mình vừa trích.

Cách soát trích dẫn trước khi ký

Trích dẫn là phần AI hay sai nhất, lại là phần người ký chịu trách nhiệm trực tiếp. Một quy trình soát đủ dùng cho công văn, thuyết minh báo cáo tài chính hay hồ sơ giải trình:

1. Lập danh sách mọi trích dẫn trong bản nháp: số hiệu văn bản, điều, khoản, điểm, và mọi câu đặt trong ngoặc kép.
2. Mở tận nơi từng văn bản ở nguồn chính thức, không mở qua đường dẫn do chính AI đưa ra.
3. Đối chiếu bốn thứ: số hiệu, ngày ban hành, tình trạng hiệu lực, và đúng điều khoản được nhắc.
4. Đọc nguyên văn điều khoản và so với câu trích. Đây là bước bắt được kiểu lỗi thứ ba.
5. Ghi lại việc soát: ai soát, soát lúc nào, soát ở nguồn nào. Đây là bằng chứng mình đã làm đủ phần việc của người ký.

Với văn bản pháp luật Việt Nam, bước ba còn một cái bẫy riêng: văn bản gốc có thể đã bị sửa đổi. Một điều luật đúng nguyên văn năm ban hành vẫn có thể sai so với bản đang có hiệu lực. Muốn chắc, phải xem cả danh sách văn bản sửa đổi, bổ sung.

Cái giá thật của một trích dẫn sai

Khoản tiền hoàn lại chỉ là phần nhỏ. Ở cả hai vụ, Deloitte đều khẳng định kết luận của báo cáo không đổi. Nhưng người đọc không còn cách nào biết chắc điều đó, vì chính phần căn cứ dựng nên kết luận đã có chỗ không thật. Uy tín của cả bản báo cáo phụ thuộc vào chỗ yếu nhất của nó.

Với người làm kế toán, điều này còn rõ hơn. Một công văn giải trình gửi cơ quan thuế dẫn sai điều khoản không chỉ làm hỏng lập luận ở chỗ đó. Nó khiến người đọc nghi ngờ mọi thứ còn lại trong hồ sơ.

Kết lại

AI giúp soạn nhanh hơn nhiều lần. Đổi lại, nó chuyển trọng tâm công việc từ viết sang kiểm. Người dùng AI giỏi là người biết chỗ nào AI hay sai và dành thời gian soát đúng chỗ đó.

Phép thử đơn giản trước khi ký bất kỳ văn bản nào có phần do AI soạn: mỗi trích dẫn trong đó, mình đã tự mở ra đọc chưa? Nếu câu trả lời là chưa, văn bản đó chưa sẵn sàng để ký.

Câu hỏi thường gặp