Tháng 2/2026, Quỹ Kiểm toán nội bộ thuộc Viện Kiểm toán nội bộ Hoa Kỳ và AuditBoard công bố khảo sát 373 lãnh đạo kiểm toán nội bộ ở Bắc Mỹ về gian lận có dùng AI. Kết quả cho thấy một khoảng cách rõ: người trong nghề biết rủi ro đang lớn lên, nhưng phần lớn chưa tin bộ phận mình đủ sức phát hiện.
Trong số người được hỏi, 58% xếp gian lận dùng AI vào mức rủi ro trung bình và 27% xếp vào mức cao. Nhưng chỉ 40% tin bộ phận kiểm toán nội bộ của mình đủ sức phát hiện nó. Người đứng đầu Viện Kiểm toán nội bộ gọi đây là khoảng cách về độ sẵn sàng, và cho rằng cách dò gian lận bằng tay không còn đủ trước những đòn tấn công được tự động hoá.
Tám kiểu gian lận đáng lo
Tỉ lệ người được hỏi chọn từng loại. Mỗi người được chọn nhiều loại.
Nguồn: Quỹ Kiểm toán nội bộ và AuditBoard, 02/2026, 373 lãnh đạo kiểm toán nội bộ ở Bắc Mỹ
Xem bảng số liệu
| Mục | Giá trị | |
|---|---|---|
| Thư, tin nhắn lừa đảo do AI viết | 88% | |
| Hoá đơn, chứng từ tài chính giả | 65% | |
| Lừa đảo tâm lý tự động | 58% | |
| Giả giọng, giả hình trong cuộc gọi | 45% | |
| Cài mã độc | 41% | |
| Hợp đồng, giấy tờ pháp lý giả | 29% | |
| Hồ sơ ứng tuyển giả | 28% | |
| Danh tính tổng hợp giả | 27% |
Hai kiểu đứng đầu gắn thẳng với công việc kế toán hằng ngày.
Thư và tin nhắn lừa đảo do AI viết đứng đầu với 88%. Trước đây, thư lừa đảo thường lộ ra vì sai chính tả, câu cú lủng củng, xưng hô lạ. AI xoá sạch những dấu hiệu đó. Một thư giả danh nhà cung cấp báo đổi số tài khoản giờ có thể viết đúng giọng, đúng thuật ngữ, thậm chí nhắc đúng số hợp đồng lấy từ một thư cũ bị lộ.
Hoá đơn và chứng từ tài chính giả đứng thứ hai với 65%. AI làm được một bộ chứng từ trông khớp nhau: hoá đơn, biên bản giao hàng, phiếu nhập kho, cùng mẫu, cùng con dấu, cùng chữ ký. Kiểm tra bằng mắt xem chứng từ "có đủ và có khớp không" sẽ không bắt được, vì chúng được làm ra để khớp.
Kiểu giả giọng, giả hình trong cuộc gọi đứng thứ tư với 45%. Đây là kiểu đã làm một tập đoàn mất 25 triệu USD, xem bài cuộc gọi video giả mặt giám đốc tài chính.
Vì sao chưa sẵn sàng
Nguồn: Quỹ Kiểm toán nội bộ và AuditBoard, 02/2026
Xem bảng số liệu
| Mục | Giá trị | |
|---|---|---|
| Thiếu công nghệ, công cụ | 57% | |
| Thiếu người có kỹ năng | 55% | |
| Ngân sách hạn chế | 46% | |
| Việc khác chen trước | 43% | |
| Không đủ thời gian | 43% |
Hai rào cản đầu gần như ngang nhau: thiếu công cụ và thiếu người có kỹ năng. Cặp này đi với nhau. Có công cụ mà không có người biết dùng thì công cụ nằm đó; có người mà không có công cụ thì người đó vẫn phải soát bằng tay trên từng mẫu nhỏ.
Cùng khảo sát, AI được dùng thường xuyên nhất ở khâu lập kế hoạch kiểm toán và viết báo cáo, mỗi khâu 35% dùng nhiều. Khâu làm việc tại hiện trường, nơi thu thập và đánh giá bằng chứng, chỉ 19% dùng nhiều. Nghĩa là AI đang giúp kiểm toán viên viết nhanh hơn, nhưng chưa giúp nhiều ở phần tìm ra sai phạm.
Việc kiểm toán nội bộ nên làm ngay
Không cần chờ đủ công cụ mới bắt đầu. Có bốn việc làm được với nguồn lực sẵn có:
| Việc | Làm thế nào |
|---|---|
| Rà lại điểm yếu kiểm soát | Đi lại quy trình chi tiền, đổi thông tin nhà cung cấp, duyệt hoá đơn. Tìm những chỗ chỉ một người quyết, và những chỗ xác minh dựa vào kênh mà người yêu cầu cũng kiểm soát được |
| Soát toàn bộ thay vì chọn mẫu | Với những thử nghiệm đơn giản như trùng số hoá đơn, trùng số tiền, nhà cung cấp mới nhận tiền ngay, tài khoản ngân hàng đổi gần ngày thanh toán, có thể chạy trên toàn bộ dữ liệu bằng bảng tính hoặc AI |
| Đối chiếu với nguồn độc lập | Chứng từ giả được làm để khớp với nhau, nên phải đối chiếu với thứ bên ngoài bộ chứng từ: dữ liệu hoá đơn điện tử trên hệ thống của cơ quan thuế, sao kê ngân hàng, xác nhận trực tiếp với đối tác |
| Tư vấn quy chế dùng AI | Góp ý để doanh nghiệp có quy chế ai được dùng AI vào việc gì, dữ liệu nào không được đưa lên công cụ bên ngoài, và đầu ra nào phải có người duyệt |
Dòng thứ ba đặc biệt hợp với Việt Nam. Hoá đơn điện tử có mã của cơ quan thuế là một nguồn đối chiếu độc lập mà nhiều nước không có. Một hoá đơn trông hoàn hảo trên giấy nhưng không có trên hệ thống thì không cần bàn thêm.
Khung pháp lý ở Việt Nam
Kiểm toán nội bộ ở Việt Nam dựa trên Nghị định 05/2019/NĐ-CP về kiểm toán nội bộ, hiệu lực từ 01/4/2019, và Thông tư 08/2021/TT-BTC ban hành chuẩn mực kiểm toán nội bộ Việt Nam, hiệu lực từ 01/4/2021. Hai văn bản đặt khung chung về tổ chức, tính độc lập và phương pháp làm việc. Hiện chưa có hướng dẫn riêng về gian lận dùng AI, nên phần này kiểm toán viên phải tự dựng cách làm dựa trên chuẩn mực quốc tế và kinh nghiệm thực tế.
Từ ngày 01/3/2026, Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15 có hiệu lực, mở thêm một mảng việc mới cho kiểm toán nội bộ: kiểm tra chính các hệ thống AI mà doanh nghiệp đang dùng.
Kết lại
Khảo sát cho thấy nghề kiểm toán nội bộ đã nhìn ra rủi ro, chỉ chưa theo kịp nó. Khoảng cách 40% nằm chủ yếu ở kỹ năng và công cụ, tức là những thứ học được và dựng được. Kẻ gian đã dùng AI để làm chứng từ khớp nhau và viết thư không lỗi. Người kiểm tra cũng phải dùng AI để soát được toàn bộ dữ liệu, thay vì chọn vài mẫu rồi hy vọng.
Kiểm toán nội bộ thời AI
Khoá Kiểm toán nội bộ thời AI của Mèo Cam dạy làm kiểm toán nội bộ theo Nghị định 05/2019 và Thông tư 08/2021, có AI làm trợ lý, trong đó có bài phân tích dữ liệu tìm bất thường và dấu hiệu gian lận. Level Nâng cao dạy kiểm toán chính hệ thống AI, có bài đọc Luật Trí tuệ nhân tạo 134/2025 bằng mắt kiểm toán. Bài giới thiệu miễn phí.
Câu hỏi thường gặp
Quỹ Kiểm toán nội bộ thuộc Viện Kiểm toán nội bộ Hoa Kỳ phối hợp với AuditBoard, công bố ngày 17/02/2026, hỏi 373 lãnh đạo kiểm toán nội bộ ở Bắc Mỹ.
Chỉ 40%. Trong khi đó 58% coi gian lận dùng AI là rủi ro trung bình và 27% coi là rủi ro cao.
Lừa đảo qua thư và tin nhắn giả được AI viết, với 88% người được hỏi lo ngại. Tiếp theo là hoá đơn và chứng từ tài chính giả với 65%, lừa đảo tâm lý tự động với 58%, và giả giọng, giả hình trong cuộc gọi với 45%.
Rào cản lớn nhất là thiếu công cụ với 57%, thiếu người có kỹ năng với 55%, ngân sách hạn chế với 46%, và thiếu thời gian hoặc bị các việc khác chen trước, mỗi loại 43%.
Nghị định 05/2019/NĐ-CP về kiểm toán nội bộ, hiệu lực từ 01/4/2019, và Thông tư 08/2021/TT-BTC ban hành chuẩn mực kiểm toán nội bộ Việt Nam, hiệu lực từ 01/4/2021. Hai văn bản này đặt khung chung, chưa có hướng dẫn riêng về gian lận dùng AI.