Big Four cắt tuyển người mới ra trường: học nghề ở đâu bây giờ

Trong nhiều thập kỷ, bốn hãng kiểm toán lớn, thường gọi là Big Four, là nơi đào tạo nghề cho cả ngành. Mỗi năm họ nhận hàng nghìn sinh viên mới ra trường, cho làm những việc cơ bản nhất, rồi vài năm sau những người đó trở thành kế toán trưởng, giám đốc tài chính, kiểm toán viên ở khắp nơi.

Guồng máy đó đang chậm lại. Ít người được tuyển hơn đã đành, điều đáng lo hơn là những việc dùng để dạy nghề đang biến mất.

Các hãng đã cắt bao nhiêu

Ở Anh, KPMG giảm mạnh nhất, từ 1.399 xuống 942 sinh viên mới ra trường. Sau đó, PwC Anh cho biết giảm tiếp 200 chỗ cho vị trí mới vào nghề, từ 1.500 xuống 1.300. Ở Mỹ, PwC định giảm khoảng một phần ba số tuyển mới trong ba năm tới. Cùng thời gian, tin tuyển kế toán cho người mới ra trường ở Anh giảm khoảng 44%.

Tổng giám đốc PwC Anh nói AI đang định hình lại các vai trò, nhưng việc đầu tư vào công cụ mới và vào kỹ năng song song đang giúp tránh được xáo trộn nghiêm trọng hơn. Ông cũng thừa nhận nhiều doanh nghiệp đang trong tâm thế chờ xem thị trường.

Những việc đang biến mất

Các nguồn nêu khá cụ thể những việc AI đang làm thay: tra cứu cơ bản, soạn bản nháp, tóm tắt tài liệu, và rà soát tuân thủ. Đọc danh sách đó, người từng đi làm ở một hãng kiểm toán sẽ nhận ra ngay đó là công việc của năm đầu tiên.

Những việc này nhàm, nhưng chúng có một chức năng quan trọng: dạy người mới biết một bộ hồ sơ được làm ra thế nào. Ngồi đối chiếu hàng trăm hoá đơn là cách người ta học được hoá đơn hợp lệ trông ra sao, bất thường nằm ở đâu, và vì sao một con số lại quan trọng. Kinh nghiệm của người có thâm niên được xây từ chính những năm làm việc nhàm đó.

AI đang nhận làm đúng phần việc từng dùng để đào tạo ra những người biết kiểm AI.

Đây là mâu thuẫn thật của nghề. Nghiên cứu của MIT và Stanford cho thấy người có kinh nghiệm hưởng lợi từ AI nhiều hơn hẳn, vì họ biết lúc nào không nên tin máy, xem bài kế toán dùng AI khoá sổ nhanh hơn 7,5 ngày. Nhưng nếu người mới không còn làm những việc tạo ra kinh nghiệm đó, lớp người có kinh nghiệm tiếp theo lấy ở đâu ra?

Chuẩn đầu vào đang được nâng lên

Người mới vẫn được tuyển, chỉ là bị đòi nhiều hơn. Báo cáo AI Jobs Barometer 2026 của PwC cho thấy ở những nghề bị AI chạm tới nhiều, tin tuyển người mới vào nghề đòi những kỹ năng vốn dành cho cấp trên, như khả năng lãnh đạo, nhiều gấp 7 lần so với những nghề bị chạm tới ít. Ở Anh, một khảo sát của Viện Kế toán Công chứng Anh và xứ Wales cho thấy 68% công ty kế toán cỡ vừa dự đoán AI sẽ làm giảm nhu cầu với một số vị trí đầu nghề.

Người mới vào nghề nên làm gì

• Học nghề cho vững trước. Biết đúng sai là điều kiện để dùng được AI. Người không biết một bút toán đúng trông ra sao sẽ không nhận ra khi máy gợi ý sai.
• Học kiểm đầu ra của AI như một kỹ năng riêng. Soát trích dẫn, đối chiếu số liệu, nhận ra chỗ máy tự tin sai. Đây là việc mà người tuyển dụng đang cần ở người mới.
• Tập việc phán đoán sớm hơn. Viết giải trình, đọc hiểu một quy định mới, trao đổi với khách hàng. Những việc này trước đây để tới năm thứ ba, giờ nên bắt đầu ngay.
• Tự làm lấy phần việc nhàm, ít nhất một lần. Trước khi giao cho AI đối chiếu công nợ, hãy tự đối chiếu bằng tay một kỳ. Hiểu việc đó từ bên trong thì mới kiểm được máy.

Phòng kế toán nên đào tạo người mới thế nào

Với người phụ trách phòng kế toán hay văn phòng dịch vụ, câu hỏi là làm sao dùng AI cho nhanh mà vẫn đào tạo được người. Một cách làm đang được nhiều nơi thử:

1. Cho người mới làm người kiểm máy, dưới sự hướng dẫn của người có thâm niên. Máy phân loại, người mới duyệt, người cũ duyệt lại một mẫu.
2. Bắt buộc giải thích. Mỗi lần người mới chấp nhận hay sửa một gợi ý của máy, họ phải nói được vì sao. Việc giải thích biến thao tác bấm nút thành việc học.
3. Gom lỗi của máy thành tài liệu dạy nghề. Danh sách những lần máy sai, sai ở loại giao dịch nào, vì sao sai, là giáo trình sát thực tế nhất mà một phòng kế toán có được.
4. Xoay vòng phần việc. Để người mới đi qua đủ các phần hành trong năm đầu thay vì chỉ ngồi một chỗ, vì máy đã làm nhanh hơn nên có thời gian cho việc này.

Kết lại

Những con số từ bốn hãng lớn cho thấy một điều khá rõ: cửa vào nghề hẹp lại, và chuẩn để qua cửa cao lên. Người mới không thể dựa vào việc được giao việc nhàm để học dần như thế hệ trước. Họ phải chủ động học nghề và học kiểm máy cùng lúc.

Với người đã có nghề, đây vừa là tin tốt vừa là trách nhiệm. Tin tốt vì kinh nghiệm của họ đáng giá hơn bao giờ hết. Trách nhiệm vì nếu không ai dạy người mới theo cách mới, nghề sẽ thiếu người có kinh nghiệm chỉ sau vài năm.

Câu hỏi thường gặp