Chủ quán cà phê, tiệm tóc, xưởng nhỏ hay hộ kinh doanh có vài người làm thường nghĩ luật lao động là chuyện của công ty lớn. Thật ra Bộ luật Lao động gọi mọi người thuê người làm có trả lương, kể cả hộ gia đình và cá nhân, là người sử dụng lao động (Điều 3 Bộ luật Lao động). Mười điều dưới đây là những chỗ người làm hay bị thiệt nhất, phần nhiều vì chủ chưa nắm luật. Mỗi điều kèm đúng điều luật để anh chị đọc lại, và cũng hợp cho người làm lương, làm nhân sự ở doanh nghiệp nhỏ.
1. Ký hợp đồng lao động trước khi cho người ta vào làm
Phải ký hợp đồng lao động trước khi nhận người vào làm, bằng văn bản, mỗi bên giữ một bản. Chỉ việc dưới 1 tháng mới được thoả thuận bằng lời nói (Điều 13, Điều 14). Đặt tên giấy là "cộng tác viên" hay "khoán việc" cũng không đổi được bản chất: có trả lương, có người giao việc và giám sát thì vẫn là hợp đồng lao động.
Đừng giữ bản chính căn cước, bằng cấp của người làm, đừng thu tiền cọc hay giữ tiền để "đảm bảo làm đủ" (Điều 17).
2. Trả lương không thấp hơn lương tối thiểu vùng
Từ 01/01/2026, lương tối thiểu theo vùng nơi quán hoạt động (Điều 3 Nghị định 293/2025/NĐ-CP):
| Vùng | Theo tháng (đồng) | Theo giờ (đồng) |
|---|---|---|
| Vùng I | 5.310.000 | 25.500 |
| Vùng II | 4.730.000 | 22.700 |
| Vùng III | 4.140.000 | 20.000 |
| Vùng IV | 3.700.000 | 17.800 |
Mức sàn áp cho mức lương theo công việc, chưa cộng phụ cấp hay thưởng (Điều 90). Người làm theo giờ cũng có sàn: quán ở vùng I trả ít nhất 25.500 đồng một giờ. Trả theo ngày, theo sản phẩm thì quy ra tháng hoặc giờ cũng không được thấp hơn (Điều 4 Nghị định 293/2025/NĐ-CP).
3. Thử việc: ít nhất 85% lương, và chỉ một lần
Lương thử việc do hai bên thoả thuận nhưng ít nhất 85% lương của công việc đó (Điều 26). Thời gian thử việc có trần: việc cần trình độ cao đẳng trở lên tối đa 60 ngày; trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ tối đa 30 ngày; công việc khác tối đa 6 ngày làm việc. Mỗi công việc chỉ được thử một lần (Điều 25). "Làm thử một tuần không lương" cho việc thật là trái luật.
4. Trả lương đúng hạn, kèm phiếu lương
Người làm lương tháng được trả mỗi tháng một lần hoặc nửa tháng một lần, vào một ngày cố định. Người làm theo giờ, theo ngày, theo tuần nếu trả gộp thì không quá 15 ngày phải trả một lần (Điều 97). Mỗi lần trả lương phải đưa bảng kê ghi rõ tiền lương, tiền làm thêm giờ, tiền làm đêm, nội dung và số tiền bị trừ (Điều 95). Một tờ giấy viết tay rõ ràng hay một tin nhắn ghi đủ các dòng đó cũng giúp hai bên đỡ cãi nhau cuối tháng.
5. Làm thêm giờ, làm đêm: hỏi ý người làm và trả đủ mức
Muốn người làm ở lại thêm giờ thì phải được họ đồng ý, và không quá 40 giờ một tháng, 200 giờ một năm (Điều 107). Mỗi giờ làm thêm trả ít nhất (Điều 98):
- 150% lương giờ vào ngày thường;
- 200% vào ngày nghỉ hằng tuần của người đó;
- 300% vào ngày lễ, tết.
Làm từ 22 giờ tới 6 giờ sáng là làm ban đêm, được trả thêm ít nhất 30% (Điều 106). Quán mở khuya hay có ca đêm thì nhớ khoản này. Muốn tính nhanh, dùng máy tính tiền làm thêm giờ.
6. Đóng bảo hiểm, kể cả khi là hộ kinh doanh
Người làm theo hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng trở lên thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, và hộ kinh doanh có thuê người theo hợp đồng lao động cũng là bên phải đóng (Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội). Người làm bán thời gian mà lương tháng từ mức sàn đóng bảo hiểm trở lên cũng thuộc diện này.
Mỗi tháng, phần người làm đóng là 10,5% (xã hội 8%, y tế 1,5%, thất nghiệp 1%), chủ trừ vào lương rồi nộp cùng phần của mình: bảo hiểm xã hội 17% (Điều 34 Luật Bảo hiểm xã hội), bảo hiểm y tế 3% (Điều 6 Nghị định 188/2025/NĐ-CP), bảo hiểm thất nghiệp 1% (Điều 4 Nghị định 374/2025/NĐ-CP), cộng phần đóng quỹ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp.
Người làm không thuộc diện đóng bắt buộc thì chủ trả thêm cho họ, cùng kỳ lương, một khoản bằng mức lẽ ra chủ phải đóng (Điều 168 Bộ luật Lao động). Chính chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh cũng thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, theo quy định của Chính phủ (Điều 2, khoản 1 điểm m).
7. Cho nghỉ lễ, nghỉ phép có lương
Mỗi năm có 11 ngày lễ, tết nghỉ hưởng nguyên lương (Điều 112). Làm đủ 12 tháng thì người làm có ít nhất 12 ngày phép năm hưởng nguyên lương, làm chưa đủ năm thì tính theo tỷ lệ số tháng (Điều 113). Mỗi tuần được nghỉ ít nhất 24 giờ liên tục (Điều 111). Người làm nghỉ việc mà chưa nghỉ hết phép thì chủ trả tiền cho những ngày chưa nghỉ.
8. Không phạt tiền, không trừ lương thay kỷ luật
"Đi trễ trừ 50 nghìn", "làm vỡ ly trừ một ngày lương" là cách nhiều quán vẫn làm, nhưng Bộ luật Lao động cấm phạt tiền, cắt lương thay cho xử lý kỷ luật (Điều 127). Chủ chỉ được khấu trừ lương để bồi thường khi người làm làm hư hỏng dụng cụ, thiết bị, tài sản, phải nói rõ lý do, và mỗi tháng không trừ quá 30% tiền lương thực trả sau khi đã trừ bảo hiểm, thuế (Điều 102). Hư hỏng không nghiêm trọng do sơ suất, giá trị không quá 10 tháng lương tối thiểu vùng, thì người làm bồi thường nhiều nhất 3 tháng tiền lương (Điều 129).
9. Phải cho người làm nghỉ chờ việc: vẫn có lương ngừng việc
Mất điện, mất nước không do lỗi của chủ, thiên tai, dịch bệnh hay vì lý do kinh tế mà phải cho người làm nghỉ, thì hai bên thoả thuận tiền lương những ngày đó, nhưng 14 ngày làm việc đầu không được thấp hơn lương tối thiểu. Phải nghỉ vì lỗi của chủ thì trả đủ lương theo hợp đồng (Điều 99). Tính thử ở máy tính lương nghỉ chờ việc.
10. Khi người làm nghỉ: trả đủ trong 14 ngày làm việc
Trong 14 ngày làm việc kể từ ngày chấm dứt hợp đồng, hai bên phải thanh toán đủ mọi khoản: lương còn lại, tiền làm thêm, tiền phép chưa nghỉ, trợ cấp thôi việc nếu có. Chủ cũng phải hoàn tất thủ tục xác nhận thời gian đóng bảo hiểm và trả lại giấy tờ gốc nếu đã giữ (Điều 48). Người làm thường xuyên từ đủ 12 tháng trở lên nghỉ đúng luật thì có trợ cấp thôi việc, mỗi năm nửa tháng lương, tính trên thời gian chưa đóng bảo hiểm thất nghiệp (Điều 46).
Người làm bị thiệt thường không nói ngay. Họ nghỉ, rồi mới đi hỏi, và lúc đó các khoản thiếu cộng dồn cả năm. Trả đủ, ghi rõ, giữ bảng chấm công và bảng lương là cách rẻ nhất để giữ người và tránh rắc rối.
Cho người làm của anh chị một khoá học miễn phí
Khoá Đi làm không thiệt của Mèo Cam dạy người đi làm hiểu đúng quyền lợi của mình theo luật 2026: 17 bài, khoảng 4 giờ, học trên điện thoại, miễn phí 100%, có chứng nhận. Chủ quán, người làm lương học cũng hợp, vì mỗi bài là một chuyện hay gặp ở chỗ làm, có phép tính bằng số cụ thể.
- Xem giới thiệu khoá Đi làm không thiệt
- Máy tính quyền lợi: tiền làm thêm giờ, lương thử việc, tiền phép, trợ cấp thôi việc, trợ cấp thất nghiệp, lương nghỉ chờ việc
- Nhật ký giờ làm: người làm tự ghi giờ vào, giờ ra trên điện thoại
Câu hỏi thường gặp
Có, nếu thuê theo hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng trở lên. Luật Bảo hiểm xã hội (Điều 2) kể hộ kinh doanh có thuê người theo hợp đồng lao động là bên phải đóng. Người làm đóng 10,5%, chủ đóng phần của mình và nộp cùng lúc.
Không. Điều 127 Bộ luật Lao động cấm phạt tiền, cắt lương thay cho xử lý kỷ luật. Chủ chỉ được khấu trừ lương để bồi thường khi người làm làm hư hỏng dụng cụ, thiết bị, tài sản, mỗi tháng không quá 30% tiền lương thực trả.
Theo lương tối thiểu giờ của vùng nơi quán hoạt động từ 01/01/2026: vùng I 25.500 đồng, vùng II 22.700 đồng, vùng III 20.000 đồng, vùng IV 17.800 đồng một giờ (Điều 3 Nghị định 293/2025/NĐ-CP).
Trong 14 ngày làm việc kể từ ngày chấm dứt hợp đồng, gồm lương còn lại, tiền làm thêm, tiền phép chưa nghỉ và trợ cấp thôi việc nếu có; vài trường hợp đặc biệt được kéo dài nhưng không quá 30 ngày (Điều 48 Bộ luật Lao động).